आयपीओ ( IPO ) म्हणजे काय?

कोणत्याही क्षेत्रात पैसा कमवायचा असेल तर सर्वप्रथम त्यात पैसे गुंतवावे लागतात. तुम्ही कोणत्याही प्रकारचा व्यवसाय सुरू करत असाल तर प्रथम तुम्हाला त्यात गुंतवणूक ही करावीच लागेल. त्यानंतरच त्यामधून पैसे मिळण्यास सुरवात होते. सध्या शेअर बाजार हे पैसे गुंतवनुकीचे उत्तम माध्यम बनले आहे. मात्र, शेअर बाजाराच्या विस्तृत व्याप्तीमुळे त्यात गुंतवणूक कशी करावी हे अनेकांना माहिती नसते. वास्तविक, लहान व्यक्ती पासून ते मोठ्या कंपन्या IPO मध्ये पैसे गुंतवत असतात आणि आयपीओद्वारे नफा कमावतात.

मित्रानो कोणत्याही कंपनीशिवाय तुम्ही IPO द्वारेही पैसे कमवू शकता. मित्रानो मग तुमच्या मनात हा प्रश्न नक्कीच येत असेल, IPO म्हणजे काय?

मित्रांनो ह्याच माहिती देण्यासोबतच तुम्हाला कोणत्याही कंपनीचा IPO कसा खरेदी करायचा याचे नियम आणि प्रक्रिया या लेखामध्ये दिली जाणार आहे.

➡️ आयपीओ (IPO) म्हणजे काय?

IPO म्हणजेच प्रारंभिक सार्वजनिक ऑफर ही अशी प्रक्रिया आहे ज्याद्वारे तुम्ही खाजगी कंपनी किंवा LIC सारखी सरकारी मालकीची कंपनी सार्वजनिक किंवा नवीन गुंतवणूकदारांना शेअर्स ऑफर करून निधी उभारते. वास्तविक कंपन्या शेअर बाजारात सूचीबद्ध होण्यासाठी IPO जारी करतात. एकदा ती कंपनी शेअर बाजारात लिस्ट झाली की, गुंतवणूकदार त्या कंपनीचे शेअर्स खरेदी आणि विक्री करू शकतात.

हेही वाचा.. एसआयपी म्हणजे काय?

IPO बाजारात आणत असताना, कंपनीला बाजार नियामक सिक्युरिटीज अँड एक्सचेंज बोर्ड ऑफ इंडिया (SEBI) कडे ऑफर दस्तऐवज दाखल करावे लागतात. ऑफर दस्तऐवजात कंपनी, तिचे प्रवर्तक, तिचे प्रकल्प, आर्थिक तपशील, निधी उभारण्याचे उद्दिष्ट, इश्यूच्या अटी इत्यादी सर्व संबंधित माहिती असते.

➡️ IPO चे प्रकार

जेव्हा तुम्ही कोणत्याही क्षेत्रात पैसे गुंतवता तेव्हा त्या क्षेत्राशी संबंधित संपूर्ण माहिती असणे आवश्यक असते. त्याचप्रमाणे, आयपीओमध्ये पैसे गुंतवण्यापूर्वी, तुम्हाला आयपीओचे प्रकार माहित गरजेचे आहे. मित्रानो IPO हे 2 प्रकारचे असतात.

1) फिक्स प्राइस IPO ( Fix price IPO)

फिक्स्ड प्राइस ऑफरिंग अंतर्गत, कंपनी एक निश्चित किंमत ठरवते ज्यावर गुंतवणूकदारांना शेअर्स ऑफर केले जातात. अशाप्रकारे कंपनी एका मर्चंट बँकरची नियुक्ती करते, मर्चंट बँकर ही अशी संस्था असते ज्याला कंपनीच्या जोखीम पातळीचे मूल्यांकन करण्यासाठी आणि कटोती करण्यासाठी पैसे दिले जातात. मर्चंट बँकर कंपनीच्या मालमत्तेची आणि दायित्वांची गणना करते म्हणजेच कंपनीचे सध्याचे मूल्य आणि तिच्या भविष्यातील संभाव्यतेचे मूल्यांकन करते.

गुंतवणुकीच्या जोखमीचे निरीक्षण करून जोखीम झाल्यास गुंतवणूकदारांना नुकसानभरपाई देण्याविषयी सुध्दा विचार केला जातो. अशा विस्तृत संशोधनानंतर पुरेसे भांडवल उभारण्यासाठी प्रत्येक शेअर साठी कोणती किंमत ठेवावी हे मर्चंट बँकर ठरवतात.

या प्रकारच्या IPO मध्ये, गुंतवणूकदारांना कंपनी सार्वजनिक होण्यापूर्वी शेअरची किंमत कळते. IPO खरेदी करताना पूर्ण निश्चित किंमत द्यावी लागते. एवढेच नाही तर IPO रोख्यांची मागणी ही ऑफर बंद झाल्यावरच समजते.

हेही वाचा.. शेअर बाजारातून दररोज १००० कसे कमवायचे?

बुक बिल्डिंग ऑफरिंग ( Book Building Offerings)

जेव्हा एखादा IPO बुक-बिल्डिंग प्रक्रियेतून ऑफर केला जातो तेव्हा IPO ची किंमत कंपनी ठरवू शकत नाही. त्यामूळे समभाग खरेदी करू इच्छिणाऱ्या गुंतवणूकदारांना किंमत निश्चित होण्यापूर्वी निर्धारित वेळेत बोली लावावी लागते. तसेच बोली किंमत बँड ही 20% च्या मर्यादेत ठेवली जाते जी किंमत कंपनी ठरवते. या श्रेणीतील सर्वात कमी किंमत "फ्लोर किंमत" आहे, तर श्रेणीतील सर्वोच्च किंमत ही "कॅप किंमत" आहे.

कंपनीला किती शेअर्स विकायचे आहेत हे देखील जाहीर करने आवश्यक आहे. अंतिम किंमत कंपनीला गुंतवणूकदारांकडून मिळणाऱ्या बोलीवर अवलंबून असते. या प्रकारच्या IPO मध्ये, गुंतवणूकदार शेअर्स मिळाल्यानंतर शेअर्ससाठी पैसे देतात.

➡️ कोणत्याही कंपनीचा आयपीओ कसा खरेदी करायचा ( IPO Kasa kharedi karayacha in Marathi )

आयपीओ खरेदी करता येत नाहीत, कारण त्यासाठी अर्ज करावा लागतो, त्यामूळे वाटप झाल्यावर तुम्हाला शेअर्स मिळाले की नाही हे कळते. तुम्हाला शेअर्स मिळाल्यास, ते तुमच्या डिमॅट खात्यात 2 किंवा 3 दिवसांमध्ये जमा केले जातात. यानंतर तुम्हाला शेअर बाजारात शेअर्सच्या लिस्टिंग ची प्रतीक्षा करावी लागेल. शेअर्स सूचीबद्ध झाल्यानंतर तुम्ही ते विकू शकता.

मित्रानो तुम्हाला आयपीओ घ्यायचा असल्यास, तुम्हालतुमच्या डीमॅट खात्यामध्ये जाऊन आयपीओ च्या ऑप्शन्स मध्ये जाऊन तुम्ही ज्या कंपनीचा आयपीओ खरेदी करू इच्छिता त्या कंपनीच्या आयपीओसाठी अर्ज करु शकता.

हेही वाचा.. कमोडिटी मार्केट म्हणजे काय?

IPO म्हणजेच प्रारंभिक सार्वजनिक ऑफर सबस्क्रिप्शनसाठी 3 ते 5 दिवसांसाठी खुली असते. या कालावधीत तुम्ही IPO साठी अर्ज करु शकता.

प्रारंभिक सार्वजनिक ऑफर किंमत बँड कंपनीद्वारे निर्धारित केली जाते. 

उदा. मी माझ्या कंपनीचा IPO 150 – 170 ठेवला आहे, तुम्ही तो निवडू शकता आणि 150 आणि 170 च्या आत कोणत्याही किंमतीला अर्ज करू शकता.

जर तुम्ही एखाद्या कंपनीच्या IPO मध्ये गुंतवणूक केलीत तर तुम्ही त्यामध्ये अनेक शेअर्स खरेदी करू शकता.

उदा.समजा 1 लॉटमध्ये 30 शेअर्स आहेत. त्याचप्रमाणे, तुम्हाला किती लॉट मध्ये गुंतवणुक करायची आहे, म्हणजेच खरेदी गुंतवणूकदार किती पैसे गुंतवू शकतो यावर अवलंबून असते. किरकोळ गुंतवणूकदार IPO मध्ये जास्तीत जास्त 2 लाख रुपयांपर्यंत गुंतवणूक करू शकतात.

➡️ IPOs चे वाटप

जेव्हा तुम्ही आयपीओमध्ये पैसे गुंतवता, त्यावेळी तुम्हाला तुमच्या बचत आणि ट्रेडिंग खात्यात तुम्ही जी बोली लावली तेवढी रक्कम ठेवावी लागते. खरंतर जोपर्यंत तुम्हाला त्या कंपनीचे शेअर्स मिळत नाहीत तोपर्यंत ते पैसे ब्लॉकच राहतात.

यानंतर, गुंतवणूकदाराने ज्या किंमतीसाठी बोली लावलेली असते त्यानुसार कंपनी इनिशियल पब्लिक ऑफरिंग (IPO) ची इश्यू किंमत ठरवते आणि त्याच किमतीवर गुंतवणूकदारांना त्यांच्या डीमॅट खात्यात शेअर्स देते.

यानंतर आयपीओ स्टॉक एक्स्चेंजमध्ये सूचीबद्ध केला जातो आणि ज्या किंमतीला आयपीओ सूचीबद्ध केला जातो त्याला आयपीओ किंमत म्हणतात. शेअर बाजारात सूचिबद्ध होण्यापूर्वी 1 किंवा 2 शेअर्स गुंतवणूकदारांच्या डिमॅट खात्यात येत असतात.

➡️ IPO खरेदीचे नियम आणि प्रक्रिया

IPO खरेदी करण्याचा सर्वात सोपा मार्ग म्हणजे सर्वप्रथम, तुम्हाला हे माहित असले पाहिजे की कोणत्या कंपनीद्वारे IPO जारी केला जाणार आहे. यानंतर तुम्हाला खाली नमूद केलेल्या स्टेप्स फॉलो कराव्या लागतील-

- सर्वप्रथम IPO जारी करणाऱ्या कंपनीबद्दल संपूर्ण माहिती मिळवा.

यानंतर, IPO जारी करण्याची तारीख आणि वेळ याबद्दल माहिती मिळवा.

- IPO अंतर्गत खरेदी करावयाच्या शेअर्ससाठी आवश्यक असलेली सर्व कागदपत्रे तयार करा.

- IPO खरेदी करण्यासाठी निधी गोळा करा म्हणजेच पैशाची व्यवस्था करा.

आयपीओ शेअर्स खरेदी करण्यासाठी तुमचे डीमॅट खाते तयार ठेवा.

- यानंतर तुम्हाला IPO वेबसाइटवर नोंदणी करावी लागेल.

- IPO मध्ये कमीतकमी व जास्तीतजास्त किती शेअर्स खरेदी करता येतील याची माहिती मिळवा.

- IPO च्या किंमतीचा तपशील मिळवा.

- IPO खरेदी करण्यासाठी नोंदणी करा.

- IPO निवडा.

- ऑनलाइन माध्यमातून IPO प्रक्रिया पूर्ण करा.

- IPO खरेदी करण्यासाठी किंमत द्या.

- यानंतर तुम्हाला IPO फॉर्म सबमिट करावा लागेल.

- आता तुम्ही खरेदी केलेला IPO तुमच्या खात्यात जमा होईल.

एखाद्या गुंतवणूकदाराला IPO मिळाल्यास, त्यांना IPO प्रक्रिया पूर्ण झाल्यापासून 6 कामकाजाच्या दिवसांच्या आत एक पुष्टीकरण वाटप नोट (CAN) प्राप्त होईल. शेअर्सचे वाटप झाल्यानंतर ते गुंतवणूकदाराच्या डीमॅट खात्यात जमा केले जातात.

या सर्व पायऱ्या यशस्वीरीत्या पूर्ण केल्यानंतर, गुंतवणूकदाराला शेअर बाजारात सूचीबद्ध होण्याची प्रतीक्षा करावी लागते. हे साधारणपणे एका आठवड्याच्या आत म्हणजेच शेअर्सचे अंतिमीकरण झाल्यानंतर ७ दिवसांमध्ये केले जाते.

हेही वाचा.. म्युच्युअल फंड म्हणजे काय

➡️ कंपनी IPO का ऑफर करते?

आयपीओ ही पैसे जमा करण्याची प्रक्रिया आहे. जेव्हा एखादी कंपनी IPO ऑफर करते, तेव्हा ती कंपनी गुंतवणूकदार शोधत असते आणि त्यांना त्यांच्या व्यवसायाच्या वाढीसाठी, विस्तारासाठी, कर्जाची परतफेड करण्यासाठी पैशांची आवश्यकता असते.

सार्वजनिक होणाऱ्या कंपनीचा अर्थ असा सुद्धा आहे की कंपनीला इतके यश मिळाले आहे की ती आता स्टॉक एक्स्चेंजवर सूचीबद्ध होण्यास तयार आहे.

व्यवसाय मोठा होत असताना अधिक मागणी होत असते अशावेळी सार्वजनिक कंपनीच अधिक स्टॉक देऊ शकते आणि ती अधिग्रहण आणि विलीनीकरणासाठी एक चांगला पर्याय देऊ शकते. आणि म्हणुनच कराराचा भाग म्हणून शेअर वितरित केले जातात.

➡️ IPO गुंतवणुकीचे फायदे

इनिशियल पब्लिक ऑफरिंग (IPO) मध्ये गुंतवणूक केल्याने अनेक फायदे मिळू शकतात. तुम्ही जेव्हा एखाद्या IPO मध्ये गुंतवणूक करता तेव्हा त्यातून तुम्हाला मिळणारे फायदे खालीलप्रमाणे असतात

- जलद कामाची संधी

प्रारंभिक सार्वजनिक ऑफर म्हणजे जेव्हा एखाद्या कंपनीचे शेअर्स पहिल्यांदा लोकांसाठी ऑफर केले जातात.

म्हणजेच गुंतवणूकदारांसाठी रोल आउट करतात. तेंव्हा तुम्हाला सुरुवातीच्या दिवसात चांगल्या किमतीमध्ये प्रवेश करण्याची योग्य संधी मिळते. त्याचबरोबर कमी कालावधीत मोठा नफा मिळविण्यासाठी आयपीओ उपयुक्त ठरू शकतात. तुम्ही तुमच्या गुंतवणुकीवर दीर्घकाळ टिकून राहू शकता.

- दीर्घकालीन लाभ

दीर्घकालीन गुंतवणूकदारांना आकर्षित करणाऱ्या IPO मधील गुंतवणुकीचा मुख्य फायदा म्हणजे IPO मध्ये गुंतवणूक केल्याने तुम्हाला दीर्घ कालावधीत चांगला परतावा मिळू शकतो. IPO गुंतवणूक ही एक प्रकारची इक्विटी गुंतवणूक आहे आणि निवृत्ती नियोजनासारख्या दीर्घकालीन उद्दिष्टांची पूर्तता करण्यासाठी त्याचा लाभ घेता येतो.

- किंमतीमधील पारदर्शकता

IPO मधील इक्विटी समभागांच्या किंमतीसंबंधी संपूर्ण माहिती कंपनीने दाखल केलेल्या ब्राउझरमध्ये सार्वजनिकपणे उपलब्ध असते. अशा प्रकारे तुम्हाला काही मोठ्या गुंतवणूकदारांप्रमाणेच डेटामध्ये प्रवेश मिळेल. त्यामुळे IPO नंतरच्या परिस्थितीमधील बदल व IPO नंतरची किंमत, प्रादेशिक कामगिरी आणि गुंतवणूकदारांच्या आवडी मधील बदलांवर अवलंबून असतो.

- छोट्या गुंतवणुकीतून चांगला परतावा मिळण्याची शक्यता (small investment may provide great returns)

जेव्हा तुम्हाला एखाद्या कंपनीच्या इक्विटी शेअर्समध्ये गुंतवणूक करण्याची ऑफर दिली जाते तेव्हा IPO मधील किंमत ही सर्वात स्वस्त किंमत असते. तसेच सूचीबद्धतेच्या वेळी स्टॉकच्या किमती मोठ्याप्रमाणत वाढू शकतात आणि कमी कालावधीत तुम्हाला मोठा नफा मिळविण्यासाठी मदत करतात.

➡️ IPO मध्ये गुंतवणुकीमधील जोखीम

IPO मध्ये गुंतवणूक करताना सर्वात मोठा धोका म्हणजे शेअर्स मिळण्याची हमी नसते. शेअर्स सबस्क्रिप्शनवर आधारित असल्यामुळे मोठया प्रमाणात गुंतवणूकदार IPO साठी अर्ज करतात.

त्यामुळे कंपनी त्यांच्या नियमानुसार शेअर्सचे वाटप करते आणि जर तुम्ही अल्पकालीन गुंतवणूकदार असाल आणि अनेक व्यक्तींचा सहभाग असेल, तर भारताच्या प्री-आयपीओ शेअर सिस्टममध्ये तुम्हाला कोणतेही शेअर्स मिळू शकत नाहीत.

जेव्हा तुम्ही प्री-आयपीओ शेअर्स खरेदी करता तेव्हा तुम्हाला IPO मिळण्याची शक्यता कमी असते. प्री-आयपीओ समभागांची किंमत ते सूचीबद्ध झाल्यानंतरच ठरवली जाते आणि अशी अनेक प्रकरणे आहेत जिथे सूचीबद्ध किंमत खरेदी किंमतीपेक्षा कमी सुद्धा असू शकते.

देशाच्या सध्याच्या राजकीय परिस्थितीनुसार बदलू शकणार्‍या सरकारी कायद्यानुसार कंपन्या आपला व्यवसाय चालवत असतील तर बाहेरील गोष्टी किंमतीवर परिणाम करू शकतात.

टीप- कोणतीही गुंतवणुक करण्यापुर्वी आपल्या आथिर्क सल्लागाराचा सल्ला नक्कीच घ्या.

तर मित्रानो कसा वाटला लेख आवडला असेल तर नक्कीच आपल्या मित्रांना शेअर करा.